یکشنبه , ۲۳ تیر ۱۳۹۸

نگاهی به عصر و آثار خوارزمی

پیشگفتار

سخن گفتن دربارۀ نقش و اهمیت ریاضیات در پیشبرد فرهنگ و تمدن جهان امری است دشوار به ویژه با آنان که با این علم سر و کاری ندارند؛ لیک حکایت گفتن از زندگانی ریاضیدانان و دستآوردهای آنان، داستانی است دگر. به راستی که بازگوکردن سرگذشت این دسته از اندیشمندان و آفرینندگان دانش نه تنها حقی را که آنان بر تاریخ بشریت دارند تا حدودی ادا می‌کند، بلکه تیرگی‌ها را از خیال و تاریکی‌ها را از ذهن می‌زُداید.

شعرا و ادبای پارسی زبان، یادگارهائی گرانبها از خود به جای گذارده‌اند که جایگاه آنان را در عرصۀ شعر و ادب بر همگان روشن می‌سازند، و از این گذشته، تا آنجا که لازم و مقدور بوده است، دربارۀ آنان گفته‌ها گفته و نوشته‌ها نوشته شده‌اند. لیک افسوس که ریاضیدانان وعالمان و دانشمندان ما آنچنان که باید و شاید هنوز شناخته نیستند، در حالی که کشفیات و ابداعات آنان در علوم دقیقه و طبیعی و تجربی همچون مشعلی روشنگر راه کاروان فرهنگ و تمدن بوده و در پیشبرد و ترقی و تعالی انسان‌ها نقشی بزرگ بازی کرده‌اند.

یکی از نام‌آورترین این دانش آفرینان محمد بن موسی خوارزمی است که نخستین و برجسته‌ترین ریاضیدان، منجم و جغرافیدان مسلمان به شمار می‌رود و تاریخ ریاضیات در عالم اسلام با نام او آغاز می‌گردد، امروزه نیز در ردیف پرآوازه‌ترین ریاضیدانان جهان قرار دارد.

خوارزمی در حوالی سال ٧٨٣ میلادی (۱۶۶ هجری قمری) در خوارزم (خیوه کنونی در جنوب ازبکستان) دیده به جهان گشود و حدود سال ٨۵٠ میلادی (٢٣۵ هجری قمری) در بغداد درگذشت. بیست و چند بهار بیش از عمر او نمی‌گذشت که به دربار مأمون عباسی خلیفۀ مسلمین راه یافت، که در مرو بر خراسان بزرگ حکمرانی می‌کرد، و پس از چند سال فعالیت پُربار علمی، در سال ٨۱۹ میلادی (٢٠۴ هجری قمری) همراه وی رهسپار بغداد پایتخت جهان اسلام گردید. در آنجا بود که در فرهنگستان عظیم “بیت الحکمه” و در رصدخانه‌های شمّاسیه بغداد و قاسیون دمشق به کارهای علمی و عملی در زمینه‌های نجوم و ریاضی و جغرافی پرداخت و تا پایان عمر به یُمن دانش بسیار و تبحر فراوان در علوم مختلف، مورد احترام سه خلیفۀ عباسی، مأمون و مُعتَصَم و واثِق بود که یکی پس از دیگری به خلافت رسیدند.

گرچه خوارزمی در دوران خود از لحاظ چیره دستی در علوم ریاضی و نجوم سرآمد همگان بود و همچون اختری در آسمان علم و دانش دارالخلافۀ بغداد می‌درخشید، لیک هرگز به دنبال کسب نام و نشان و مال و منال نرفت، زیرا باور عمیق داشت که یک دانشدوست و دانشمند واقعی تنها برای رسیدن به حقیقت تلاش می‌کند و آنگاه که به آن دست یافت، به این معناست که آرزوی قلبی خویش را برآورده است. او معتقد بود که شهرت و ثروت، خود نمائی و خوشگذرانی و حقیر و ناچیز شمردن دیگران درشأن یک عالِم واقعی نیست، بلکه مرد علم و دانش کسی است که کنج قناعت را انتخاب کرده و جهد و کوشش نماید تا حقایق را یافته و آنها را به دانش پژوهان به نمایاند. تواضع و سعۀ صدر ذاتی او از یکسو و بی اعتنائی‌اش به شهرت و ثروت از سوی دیگر سبب شدند که اخبار و اطلاعات چندانی از زندگانی پُر ثمر او به جای نماندند و حتی گور او نیز برای همیشه از نظرها محو شد.

دستآوردها و ابداعات علمی و عملی و شیوۀ تفکر ریاضی این بزرگمرد علم، که در خوارزم و خراسان خیزش گرفت و در بغداد به اوج شکوه خود رسید، از اهمیت شایانی برخوردارند، زیرا تأثیری عمیق در پهنۀ علوم نجوم و ریاضی چه در مشرق زمین و چه در اروپای قرون وُسطی به جای گذاشتند. مردمان مغرب زمین در اثر ارتباط مستقیم با مسلمانان، چه در دوران خونین جنگ‌های صلیبی و چه در زمان صلح و صفا و داد و ستد، با ریاضیاتی آشنا شدند که تا آن زمان از آن اطلاعی نداشتند و افق علمی آنها زمانی گسترش بیشتر پیدا کرد که به جبر و حساب خوارزمی دست یافتند.

کتاب حاضر و چهار بخش آن کوششی هستند برای بازنمائی دست‌آوردهای علمی خوارزمی و جایگاه آنها در گسترۀ دانش.

بخش اول: جای پای خوارزمی در مشرق زمین

بخش دوم: رد پای خوارزمی در مغرب زمین

بخش سوم: یادگارهای به جای مانده از خوارزمی

بخش چهارم: یادواره ها به یادبود خوارزمی

بخش اول حاوی اطلاعاتی راجع به موطن خوارزمی و زندگانی علمی او در بغداد و همچنین بحث دربارۀ آثار او به ویژه در زمینه‌های نجوم، جغرافی، جبر و حساب می‌باشد.

بخش‌های دوم و سوم و چهارم بیانگر آوازه و شهرت جهانی خوارزمی و نمایانگر جایگاه شامخ او در عالم ریاضیات می‌باشند و نشان می‌دهند که ریاضیدانان غربی و نگارندگان تاریخ علوم مغرب زمین چگونه و با چه اشتیاقی از دیرباز تا به امروز خود را با جزئیات آثار خوارزمی مشغول داشته و می‌دارند و در راستای شناساندن و نشر آنها می‌کوشند.

ناصر کنعانی

برلن، ژانویه٢۰۱۴

دریافت فهرست مطالب

kharazmi-Cover